Mihrimah Sultan ve dört buçuk asırdır çalışan hamamının tarihi

İstanbul'da tarih çoğu zaman müze vitrininin arkasındadır. Edirnekapı'daki bu hamam ise istisna: 1560'larda ısınmaya başlayan külhanı hâlâ yanıyor, göbek taşı hâlâ sıcak, kubbesinden düşen ışık hâlâ aynı yere düşüyor. Aşağıdaki hikâye, hem bu yapının hem de onu var eden kadının hikâyesi.

Mihrimah Sultan kimdir?

Mihrimah Sultan 1522'de İstanbul'da doğdu. Kanuni Sultan Süleyman ile Hürrem Sultan'ın kızı, II. Selim'in kız kardeşiydi. Farsça kökenli adı "güneş ve ay" anlamına gelir — Osmanlı kaynaklarında hem şiirsel bir imge hem de bir statü işareti olarak sık sık anılır.

Avrupa'da 16. yüzyıl boyunca "Cameria" adıyla tanındı ve dönemin ressamları tarafından şaşırtıcı biçimde çok resmedildi. Bugün Titian'a atfedilen kopyalardan Floransalı Cristofano dell'Altissimo çevresine uzanan bir portre grubu, onun Osmanlı sarayı dışında da tanınan bir figür olduğunu gösteriyor.

1539'da, on yedi yaşındayken dönemin Diyarbakır beylerbeyi Rüstem Paşa ile evlendirildi. Rüstem Paşa birkaç yıl içinde sadrazamlığa yükseldi; Mihrimah Sultan böylece sarayın hem hanedan hem de hükümet kanadına aynı anda temas eden bir konuma geldi. Bu evlilikten Ayşe Hümaşah ile Osman adlı iki çocuğu oldu.

Annesi Hürrem Sultan'ın 1558'deki ölümünden sonra babasının en yakın kadın danışmanı oldu. Sefer yıllarında Kanuni'ye yazdığı mektuplar, dönemin siyasetine dair görüş bildiren bir kalemi olduğunu gösterir. Kendi vakıf gelirleri o kadar genişti ki, kaynaklara göre donanma masraflarına katkı önerebilecek bir servetin sahibiydi.

Bu servetin büyük bölümünü hayır yapılarına ayırdı: cami, medrese, mektep, çeşme, kervansaray ve hamamlar. Vakfiyeleri Mekke ve Medine'den Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyayı kapsıyordu. 1578'de vefat ettiğinde Süleymaniye'de babasının türbesine defnedildi — Osmanlı hanedanında bu ayrıcalığa erişen az sayıdaki hanım sultandan biri.

Portrelerde Mihrimah Sultan

Osmanlı hanedanının kadın üyeleri nadiren resmedilirdi; Mihrimah Sultan bu kuralın istisnasıdır. Venedik ve Floransa atölyelerinde üretilen, birbirinin kopyası ya da yorumu olan bir portre grubu Avrupa koleksiyonlarına dağıldı. Hiçbirinin onu doğrudan gözlemleyerek resmedilmediği düşünülür — bunlar bir figürün Avrupa'daki itibarını gösteren imgelerdir.

Mimar Sinan ile kurulan ortaklık

Mihrimah Sultan, Osmanlı tarihinde Mimar Sinan'a iki ayrı külliye yaptırmış tek hanım sultandır. İlki 1540'ların ikinci yarısında Üsküdar iskelesinde, ikincisi 1560'larda Edirnekapı'da yükseldi. İkisi de kapıdır: biri denizden gelenleri, diğeri kara yolundan gelenleri karşılar. Şehrin iki ucunda birbirine bakan bu iki eser, bir hanedan üyesinin kentin siluetine imza atma biçimiydi.

Edirnekapı Camii, Sinan'ın ışıkla en cesur oynadığı yapılardan biri kabul edilir. Dört büyük kemerin taşıdığı tek kubbe, duvarları neredeyse tamamen pencereye dönüştüren bir strüktür üretir; iç mekân gün boyu, mumsuz aydınlıktır. Bu ışık meselesi, aynı külliyenin hamamında bambaşka bir biçimde tekrar eder: orada ışık kubbedeki cam gözlerden buharın içine düşer.

Bir külliye yalnızca bina değil, kendini finanse eden bir düzendir. Hamam bu düzenin motoruydu.

Edirnekapı Külliyesi: bir mahalle kurmak

Külliye, 16. yüzyıl Osmanlı şehirciliğinin temel aracıdır: cami merkezde durur, çevresine eğitim, ticaret, temizlik ve hayır işlevleri dizilir. Mihrimah Sultan'ın Edirnekapı'da kurduğu düzen de böyleydi.

Bu birimlerin masrafı vakıf gelirleriyle karşılanırdı ve hamam, bu gelirin en istikrarlı kalemlerinden biriydi. Yani bir mahalleli hamama girdiğinde yalnızca yıkanmıyor, medresenin hocasının maaşına, mektebin kitabına, sebilin suyuna katkı yapıyordu.

Hamamın mimarisi: dört oda, tek mantık

Osmanlı hamamı, Roma termalarından devraldığı kademeli ısı fikrini sadeleştirir ve mahremiyet üzerine yeniden kurar. Yapı dört bölümden oluşur ve her bölümün sıcaklığı bir sonrakine hazırlıktır.

Hamam kültürü: temizlikten fazlası

Osmanlı şehrinde hamam, evlerin çoğunda banyo bulunmadığı yüzyıllarda hem hijyen altyapısıydı hem de sosyal hayatın merkezi. Özellikle kadınlar bölümü, günlerin planlandığı, haberlerin dolaştığı, ittifakların kurulduğu bir kamusal alandı.

Bu geleneklerin bir kısmı bugün yaşamıyor; ama kese, köpük ve sıcak mermer üçlüsü, dört yüz elli yıl önce olduğu gibi duruyor. Mihrimah Sultan Hamamı'nda uygulanan sıra da bu eski sıradır.

Hamam sözlüğü

Hamamın kendine ait bir dili var. Aşağıdaki sekiz kelimeyi bilmek, dört yüz elli yıllık bir yapının içinde ne olup bittiğini anlamak için yeterli.

Zaman çizelgesi

Bir hanım sultanın doğumundan bugünkü göbek taşına uzanan dört buçuk asır.

Bugün: hâlâ çalışan bir tarih

Dört buçuk asır boyunca depremler, yangınlar ve şehrin dönüşümü yapıyı defalarca onarım masasına yatırdı. Buna rağmen hamam işlevini hiç bırakmadı — İstanbul'un kesintisiz çalışan en eski yapılarından biri olmasının nedeni bu.

Karagümrük ve Edirnekapı, turistik akışın biraz dışında kaldığı için hamam mahalleli müşterisini korudu. Buraya gelen bir ziyaretçi kurgulanmış bir gösteriye değil, dört yüz elli yıldır süren bir günlük hayat pratiğine katılır. Kadın ve erkek bölümleri ayrı ayrı çalışır; kese ve köpük masajı aynı geleneksel yöntemle, aynı taşın üzerinde yapılır.

Aynı gün gezilebilecek yakın çevre

Hamam, Fatih'in tarihî surlarına yakın bir noktada. Aşağıdaki duraklar yürüme mesafesinde ya da kısa bir taksi yolculuğunda; hamamı günün sonuna bırakmak en iyisi.

Tarihe dair sık sorulan sorular

Tarihi okuduysanız, sırada taşın üzerine uzanmak var

Erkekler bölümü her gün 07:00–23:00, kadınlar bölümü 09:00–20:00 arası açık. Randevu şart değil; yoğun saatlerde WhatsApp'tan haber vermek bekleme süresini kısaltır.